Košulja i pesma Klare Feješ

.

 

Ime Klare Feješ, istaknute učesnice Narodnooslobodilačke borbe u Vojvodini, poznato je prvenstveno kao naziv nekoliko škola i ulica u vojvođanskim gradovima i jednog studentskog doma u Novom Sadu. Klara je rođena u jevrejskoj porodici na Čepelskom ostrvu u Budimpešti 1921. godine, a odrasla je u Kikindi, gde su se njeni roditelji preselili jer joj je otac bio učesnik u neuspeloj komunističkoj revoluciji u Mađarskoj. Kao učenica kikindske gimnazije, i kasnije studentkinja Medicinskog fakulteta u Beogradu, zalagala se za žensko pravo glasa na izborima i organizovala je kurseve za opismenjavanje žena. Medicinski fakultet je upisala sa željom da postane dečiji lekar. Prema sećanjima savremenika, Klara je bila veoma energična osoba, imala je plavu kosu i oči, a ostala je upamćena i kao ubedljiv i dobar govornik. Osim mađarskog i srpskog, odlično je govorila nemački, francuski i ruski jezik.

Trepanacija – prvi oblik hiruške prakse

.

Davne 1880. godine, započeto je prokopavanje kanala Đukošin, na severnoj periferiji Mokrina. Inženjer Viktor Margita uočio je i sakupio nekoliko predmeta iz bronzanog doba. Arheološka istraživanja na tom lokalitetu, pod vođstvom kikindskog arheologa Milorada Girića, započela su 1958. godine i trajala su punih jedanaest godina pretvorivši se u značajan multidisciplinarni i međunarodni projekat.

Omiljena mesta Vojvođana za odmor na planinama u 20. veku (treći deo)

.

Svi na sneg!

Fruška gora, razglednica, prve decenije 20. veka

Planinarenja i šetnje tokom cele godine po malobrojnim planinama u Vojvodini bile su uobičajena pojava još 20-ih godina 20. veka, o čemu svedoči postojanje Planinskog društva „Fruška gora“ u Novom Sadu. Ono je negovalo ljubav prema prirodi, najviše u cilju poboljšanja zdravlja, fizičke i duhovne snage. Planinarstvo se negovalo i razvijalo tokom čitavog 20. veka, a sva veća mesta su imala planinarska udruženja, koja su bila veoma aktivna; njihovo članstvo se permanentno uvećavalo. Iz mnogih planinarskih društava razvila su se smučarska, koja su uticala na popularizaciju zimskih sportova.

Pravila planinskog društva „Fruška gora“ u Novom Sadu, 1924.

Planinari na Fruškoj gori, fotografija, između dva svetska rata

Planinari u Vrdniku, fotografija, između dva svetska rata

Ravničarska Vojvodina i oskudne snežne padavine pojedinih godina nisu bile povoljne za razvoj zimskog turizma. Međutim, stanovnici Fruške gore, Vršačkog brega, dela Titelske visoravni i okoline su se između dva rata okupljali oko pomenutih obronaka, na kojima su se sankali ili skijali. Klizanje je bilo razvijeno u čitavoj Vojvodini još od samog početka 20. veka, jer su to omogućavale zaleđene bare, jezera, reke i rukavci.

Grupa klizača u Beloj Crkvi, negativ na staklu, početak 20. veka

Klizaljke bez cipela, prve decenije 20. veka

Ženske klizaljke, 60-te godine 20. veka

Grupa mladića na klizalištu ispred Sokolskog doma u Novom Sadu, fotografija, prve decenije 20. veka

Ubrzo posle Drugog svetskog rata su Novi Sad i okolna mesta – Petrovaradin, Sremski Karlovci, Iriški venac, Vrdnik i dr., postali mesta okupljanja ljubitelja planinarenja i zimskih sportova. Januara 1947. godine je, na inicijativu Skijaškog odbora Vojvodine, održan prvi skijaški kurs na Iriškom vencu. Učesnici tog kursa, koji je trajao 15 dana, bili su Novosađani (preko 75 procenata bili su radnici i učenici iz privrede). Oni su stekli osnovna znanja iz skijanja. Naredne godine osnovana je skijaška sekcija pri Planinarskom društvu „Fruškogorski venac“ u Novom Sadu, koja je brzo prerasla u samostalni skijaški klub. Krajem 1949. godine formirana je druga skijaška sekcija u Novom Sadu, pri sportskom mađarskom društvu „Eđšeg“. Posle osnivanja tih sekcija nastupio je talas novih skijaških sekcija, koje su formirane u Petrovaradinu, Vršcu, Sremskim Karlovcima, Pančevu, Inđiji i Staroj Pazovi. Rad svih tih sekcija objedinio je Pokrajinski odbor Skijaškog saveza Srbije iz Vojvodine. Skijaške sekcije uticale su na popularnost ovog sporta, koji je postepeno formirao nove navike stanovništva.

Skijaši na Fruškoj gori, fotografija, prve decenije 20. veka

Dom na Iriškom vencu, razglednica, prve decenije 20. veka

U martu 1949. godine održano je takmičenje 40 smučara na obroncima Fruške gore, tj. na Popovici, što je uticalo na sekcije da pokrenu izgradnju planinarsko-smučarskih domova na padinama ove planine. Kao najbliži i najpogodniji teren – zbog blagih i strmih padina, izabrano je mesto Popovica. Ubrzo su skijaši osposobili sedam kuća i vila sa 40 kreveta. Posle kratkog perioda izgrađen je novi smučarsko-planinarski dom na Popovici. On je služio za dnevni boravak, a manje kuće i vile za prenoćišta. Ovaj dom najčešće je korišćen nedeljom, jer su tada izletnici dolazili na skijanje. Istovremeno je i planinarski dom na Iriškom vencu osposobljen za prijem šezdeset osoba. U Vršcu su ljubitelji skijanja 1948. osposobili jednu vilu, čime je stvoren prvi uslov za uživanje u snegu. Tokom 50-ih i 60-ih godina na Fruškoj gori su organizovani kursevi skijanja, koje su pohađali skijaši iz Novog Sada, Vršca, Zrenjanina i Subotice, kao i mnoga takmičenja. S obzirom na nedostatak i dužinu improvizovanih staza, nova lokacija na Fruškoj Gori – Brankovac, pokazala se kao najinteresantnija za većinu skijaša. Čak je postojao i prvi improvizovani ski-lift, inž. Laze Kiseličkog. Kasnije je instaliran mobilni ski-lift, a krajem 70-ih i pravi.

Skijaši na Fruškoj gori, prva polovina 20. veka

Skijaš na Iriškom vencu, fotografija, 1929.

Skijaška takmičenja na Fruškoj gori, fotografija, 17. 2. 1929.

U kasnim 70-im godinama stanovnici Vojvodine su, kao rezultat akcije koja se zvala Svi na sneg, pokrenute od ski-entuzijasta iz 60-ih godina i tadašnje organizacije SOFK-a, postali skijaški najpismenija populacija u tadašnjoj Jugoslaviji, ako se izuzme Slovenija. Osim pojedinačnih odlazaka u planinske predele, sve više su organizovali zimovanja za decu i omladinu. Predškolske i školske ustanove iz Vojvodine su, za vreme zimskog raspusta, organizovale odmor na planinama sa skijaškim kursevima. Prema analizi koja je rađena krajem 70-ih, Elan iz Begunja prodavao je najviše ski-opreme u Vojvodini u odnosu na broj stanovnika, a njeni skijaši mogli su se sresti na svim jugoslovenskim skijalištima, sa zavidnim poznavanjem alpskog skijanja.

Sankanje na Fruškoj gori, fotografija, sredina 20. veka

Dečak skijaš na Štrandu, fotografija, 1980.

Uzevši u obzir činjenicu da je količina snežnih padavina tada bila veća nego danas, na padinama Fruške gore se tokom snežnih dana moglo videti na desetine, a vikendima i po nekoliko hiljada ljubitelja snega. Jednodnevni izleti iz okolnih mesta i odlasci na planinu bili su radost svim generacijama.

Milkica Popović, kustos savetnik - istoričar

 

Omiljena mesta Vojvođana za odmor na planinama u 20. veku (drugi deo)

.

Skijanje je, kao sportska disciplina, stiglo iz Norveške u Austriju, a odatle u Sloveniju i ostale delove Kraljevine. Smučarska takmičenja u Julijskim Alpima svedoče o tome da je ovaj zimski sport tokom 20. veka postao atraktivan i postepeno uticao na popularnost zimovanja. Prve smučarske discipline razvijale su se sa mnogo poteškoća. Prvobitna oprema bila je loša; sastojala se iz teške turn daske, sa raznoraznim starinskim vezovima i teškim cipelama – potkovanim gojzericama ili običnim dubokim cipelama. Štapovi su, takođe, bili teški i jaki. Najviše su se cenile skije od belog oraha, obrađivane vrućim parama, kako bi dobile na elastičnosti. Proces se zaključivao presvlačenjem donje strane skije vrućim voskom, zbog trajnosti i čvrstoće. Za hodanje po snegu mogla se koristiti zimska obuća. Obuća Bata reklamirana je u svim listovima, uz obećanja da će cipele za sneg svakog sačuvati od zime i prehlade. „Kodeks oblačenja“ poštovao se i „na snegu“, o čemu svedoče fotografije skijaša u vunenim džemperima ili prslucima, iz kojih proviruje bela košulja. Donji deo odeće činile su obične pantalone. Usavršavanje skija i vezova olakšalo je skijanje, što je uticalo na popularizaciju ovog sporta kao vida rekreacije.

 

Grupa skijaša na Zlatiboru, fotografija, 30-te godine 20. veka

Razvoju zimskog turizma doprineli su skijaški kursevi i mnogobrajna takmičenja na Avali i Fruškoj gori. Srpsko planinsko društvo i SOKO organizovali su prvo skijanje na Avali još 1922. i 1923, a takmičenje 1929. godine. Otvaranjem planinarskog doma Srpskog planinskog društva na Kopaoniku decembra 1935. započeta je posebna etapa u razvoju ovog sporta. Kada ih zimi prekrije sneg, prostrane padine Kopaonika, mnogobrojni proplanci opkoljeni smrčevim šumama i livade pretvore ovu planinu u najidealniji skijaški centar Srbije. U međuratnom periodu Kopaonik je imao terene za početnike, odnosno za vežbanje, ali i za smele skijaše koji vole alpske strmine. Osim trčanja razvijale su se i druge skijaške discipline, a tehnika vožnje i oprema dostigla je viši nivo. Izgradnja studentskog doma doprinela je razvoju skijanja među mladima. Organizovala su se takmičenja širom Kraljevine – na Bledu, Kranjskoj Gori, Kopaoniku, Šar-planini, Jahorini i Zlatiboru.

 

Reklama za vezove, prva polovina 20. veka

Kraljevina Jugoslavija permanentno je razvijala saobraćajnu mrežu – kao osnovni preduslov za pristupačnost planinama. Mreža puteva uticala je na veći izbor planinskih mesta za odmor. Pored navedenih destinacija, omiljeno mesto bio je Zlatibor. Zbog blizine, ova planina bila je pristupačnija gostima iz Vojvodine. U ovom periodu su na Zlatiboru već postojale vile za odmor i ugostiteljski objekti koji su bili aktivni tokom cele godine. Čist vazduh, mir, duge šetnje po mirisnim poljima i borovim šumama, hladna planinska voda i kvalitetna hrana bili su idealni za dobar odmor i boravak. Veliki broj posetilaca ukazuje na odličan položaj Zlatibora za razvoj banjskog turizma, ali i zimskih sportova. Ova planina dobijala je sva obeležja modernog letovališta i smučarskog centra; imala je školu skijanja, jahanja i prvi centar jugoslovenskog jedriličarstva. Tridesetih godina su zimski sportovi već bili prisutni na Zlatiboru, te je on brzo postao jedan od smučarskih centara u zapadnoj Srbiji, o čemu svedoči i Savezno sokolsko takmičenje u skijanju održano 1937. godine.

Skije i štapovi, prva polovina 20. veka

Posle razaranja i pustošenja, tokom Drugog svetskog rata nastupio je period velike obnove svih smeštajnih kapaciteta u čitavoj zemlji. Tako su u planinskim oblastima najpre revitalizovani domovi za decu i omladinu, a kasnije i za druge strukture stanovništva. Šezdesetih godina počinju se afirmisati smučarski centri i organizovati odgovarajuća takmičenja u pojedinim disciplinama. Podižu se prvi
ski-litfovi i uspinjače, što je uticalo na povećanje broja smučara i veći priliv gostiju u ski-centrima. Omiljene destinacije za odmor u posleratnoj Jugoslaviji bili su planinski centri: u Sloveniji – Krvavec, Mariborsko Pohorje, Kranjska Gora, Vogel; u Bosni i Hrcegovini – Jahorina; u Srbiji – Kopaonik, Zlatibor, Goč, Tara, Stara planina i Šar-planina; u Crnoj Gori – Durmitor i Brezovica; u Makedoniji – Popova šapka. Na stav da je zimski odmor postao potreba čoveka tog doba uticali su časopisi, mnoge organizacije i turističke agencije za podsticanje zimskog turizma. Mnogi su smatrali da takav način odmora omogućava psihofizičku relaksaciju; o tome svedoče napori društva da radnicima omoguće i odlazak na zimovanja.

Deca iz Novog Sada u Bohinju, fotografija, 1976.

Veliki broj turističkih agencija nudio je različite aranžmane, uz odgovarajuću ponudu kurseva, izleta i opreme. Izdavačka kuća „Vjesnik“ iz Zagreba je 1977. godine objavila reviju YU SKI magazin, koja je bila namenjena svim jugoslovenskim skijašima. Ipak, skromnom jugoslovenskom kućnom budžetu zasigurno nije bilo lako opteretiti se skupom opremom, koja je u prodavnice dolazila vrlo selektivno i retko. Za masovno korišćenje i prve skijaške korake poslužile su relativno povoljne skije DIP Delnice, a nešto kasnije i Elan (Slovenija, Begunj); oblačilo se u Toperu (Slovenija, Celje), Alpini (Slovenija, Žiri) i YASSA opremi (Hrvatska, Varaždinska industrija svile). Već 80-ih godina su strani brendovi ušli na naša skijališta.

 

Vesna Francuski na skijanju, fotografija, 70-te godine 20. veka

Milkica Popović, kustos savetnik - istoričar

 

Omiljena mesta Vojvođana za odmor na planinama u 20. veku (prvi deo)

.

Najveći dar planinskih predela su prirodne lepote, koje su početkom 20. veka privlačile turiste tokom letnjih meseci, tačnije od maja do septembra. Ljudi su napuštali urbana naselja i odlazili u planine ne samo zbog prirodnih lepota, već i zbog izvanredne planinske klime. Klijentela koja je tokom prvih decenija 20. veka odlazila na odmor u takve krajeve pripadala je višem i srednjem sloju građanstva. Lekovitost određenih planinskih regija postajala je sve popularnija, te su putovanja zbog promene klime, šetnje i udisanja čistog vazduha brzo prihvaćena kao način odmora. Letovanje na planinama bilo je uobičajeno krajem 19. i u prvoj polovini 20. veka, a struktura gostiju se vremenom menjala. Boravak u planinskoj regiji tokom zimskog perioda postao je popularan tek u drugoj polovini 20. veka.

 

Planinarski štap Franca Fajta, 30-te godine 20. veka

Počeci zimskog turizma u Evropi zadiru u drugu polovinu 19. veka. Pre 150 godina turistima nije padalo na pamet da idu na snežne Alpe. Zimi nije bilo nijednog turiste na planinama, jer u to vreme ljudi nisu odlazili na zimske odmore. Sve do 1864. turisti su na Alpe i u Sankt Moric odlazili samo leti, da bi uživali u tamošnjim izvorima i provodili odmor u, danas bismo rekli, velnes centrima. Međutim, do promene je došlo kada je Johanes Badrut, vlasnik hotela u Sankt Moricu, došao na ideju da privuče turiste. Četvorici gostiju iz Engleske ponudio je zimski odmor u njegovom hotelu, objašnjavajući im da je odmor mnogo zabavnije provesti na snegu. Hotelijer je gostima obećao da će im vratiti novac ako im se ne dopadne zima provedena na Alpima. Prvi, pomenuti turisti ostali su od Božića do Uskrsa. Vratili su se u London preplanuli od sunca, oduševljeni i odmorni. Tako je rođen zimski turizam u Alpima.

Na našim prostorima se zimski turizam kasno razvio, tek nakon banjskog i morskog. Prirodna bogatstva Kraljevine Jugoslavije uslovila su i pojavu mnoštva kupališta, letovališta, lečilišta, ali i začetke turizma na planinama. U tom periodu su planinske oblasti još uvek bile mesta za odmor tokom cele godine. Zbog svežeg i zdravog planinskog vazduha, na njih se najčešće odlazilo tokom letnjih meseci, kada su šetnje i boravak u prirodi bili jedini vid odmora. Pojedine planine bile su prave vazdušne banje i sunčana letovališta.

 

Izlet na Fruškoj gori - Zmajevcu, fotografija, 1928.

Bojažljivo se razvijao zimski turizam. Slovenačke planine u tadašnjoj Dravskoj banovini, koje odlikuje izuzetna lepota, privlačile su turiste. Tridesetih godina građeni su planinarski domovi, prenoćišta i pravi hoteli. U tom delu Kraljevine su, pored najrazvijenijeg i najpopularnijeg Bleda, poznata turistička mesta bila Kamnik, Jezersko, Bohinjsko jezero, Kranjska Gora i dr. Već 1933. godine Bled je bio popularan kao luksuzno i kraljevsko odmaralište u koje su dolazili međunarodni uglednici. Ono se reklamiralo kao mesto sa najsavremenijim hotelima, kupatilima i dobrom zabavom. Bled je bio ogledalo tadašnjeg poimanja luksuza i savremenog odmora. Nudio je kako šetnje uz staze, tako i klizanje na prirodno zaleđenom jezeru. Dovoljno imućne skijaše čekala je slovenska, bečka i mađarska kuhinja, kao i zagrejane sobe sa električnim svetlom i radiom. Večeri su se provodile uz čitanje, igranje bridža i salonski ples uz živu muziku.

 

Grupa vojvođana na Pohorju, fotografija, 1931.

Razvoj zimskih sportova uticao je na odlaske u planinske krajeve tokom zimskih meseci. Planinarska udruženja su, takođe, odigrala značajnu ulogu u popularizaciji planinskog aktivnog odmora. Pomenuti faktori uticali su na razvoj zimskih centara u Kraljevini Jugoslaviji. U prvoj polovini 20. veka su mnoga planinarska, a kasnije i smučarska društva iz Vojvodine bila česti gosti slovenačkih Alpa.

Milkica Popović, kustos savetnik - istoričar

 

Nekoliko fotografija porodice Ćurčin iz Pančeva

.

U Muzeju Vojvodine, u zbirci Znamenite ličnosti nalazi se nekoliko fotografija porodice Ćurčin iz Pančeva. One su poklon dr Fedore Bikar, istaknutog istoričara i dugogodišnjeg uglednog kustosa Muzeja Vojvodine, čijom zaslugom su osnovane brojne muzejske zbirke u Odeljenju za stariju istoriju i sačuvan je neprocenjiv deo kulturne baštine ovog prostora. S obzirom na to da je Fedorina majka Milesa poticala iz pomenute porodice Ćurčin, ona je sačuvala od zaborava najlepše uspomene na svoje pretke. Među njima su i porodične fotografije, od kojih je neke poklonila Muzeju Vojvodine.

Porodica Ćurčin, Pančevo, oko 1900.

Pseudofibula iz Vrbasa

.

Na nalazištu Ciglana Polet u Vrbasu, tokom iskopavanja groblja koje datira u 7–8. vek, pronađen je predmet izrađen livenjem u bronzi, koji na prvi pogled liči na tipičnu fibulu, odnosno zapon za kopčanje odeće. Predmet je pronađen u jednom od grobova, sa skeletnim ostacima pokojnika. Kako nije arheološko-terenski dokumentovan, ovaj je podatak dobijen od radnika ciglane.