Prisajedinjenje Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji 25. novembra 1918. godine

.

0
0
0
s2sdefault

Probojem Solunskog fronta 15. septembra 1918. godine započeto je oslobađanje Kraljevine Srbije. U silovitom jurišu srpskih junaka i saveznika poražena je bugarska vojska, koja je kapitulirala 29. septembra, dok su nemačke i austrougarske trupe svakodnevno gonjene u svim pravcima i bile su primorane na uzmicanje. Poslednje nedelje oktobra 1918, godine Srpska vojska je izbila na Drinu i Dunav, a 1. novembra oslobodila je svoj prestolni grad – Beograd. Austro-ugarska vojska kapitulirala je 3. novembra, a nemačka 11. novembra.

Oslobođenje vojvođanskih oblasti – Srema, Bačke, Banata i Baranje

Oklevanje Karoljijeve Ugarske da potpiše primirje uslovilo je nastavak vojnih operacija srpske vojske. Izvršavajući naredbu komande savezničke Istočne vojske, generala Franšea Deperea, vrhovna komanda srpske vojske je 5. novembra svojim jedinicama izdala zapovest za prelazak na teritoriju Austro-Ugaske i zaposedanje teritorija na kojima je Slovenski živalj u većini.

Ne nailazeći na oružani sukob sa vojnim snagama Astro-Ugarske početkom novembra 1918. godine, pobedonosna vojska Kraljevine Srbije je počela da zaposeda gradove i sela vojvođanskih oblasti. Tako je 7. novembra ušla u Sremsku Mitrovicu, Staru Pazovu i Vukovar, 8. novembra u Belu Crkvu i Inđiju, 9. novembra u Novi Sad i Pančevo, 10. novembra u Vršac, 13. novembra u Sombor i Suboticu i Baju, 14. novembra u Baranju, 15. novembra u Sentu i Temišvar, 16. novembra u Novi Arad, 17. novembra u Veliki Bečkerek i 18. novembra u Titel i Veliku Kikindu. Nakon zaposedanja vojvođanskih oblasti srpska vojska je uspostavila red i mir, sprečavala anarhiju i bezakonje koje je do tada uzelo maha i uznemiravalo stanovništvo. Srpska vojska nije sprovodila odmazdu niti represalije prema nemačkom i mađarskom stanovništvu, koje je učestvovalo u ratu protiv nje: nisu otvarani logori niti su sprovođena hapšenja, suđenja i pogubljenja.

Oslobođena je celokupna vojvođanska oblast – Srem, Baranja, Bačka i Banat. Po naredbi savezničke komande, zaposednuta je planirana demarkaciona linija: na severu do reke Moriš, na istoku 10 km iza Temišvara, na zapadu Subotica–Baja–Pečuj–Barč na Dravi. Navedeni događaji su, uz politički pritisak saveznika, doveli do toga da je 13. novembra 1918. godine mađarska vlada Karoljija potpisala primirje u Beogradu. Pre potpisivanja primirja srpska vojska je zaposela glavninu planirane linije za razgraničenje dveju država: na severu liniju Bela Crkva – Vršac – Temišvar – Arad i desetak kilometra istočno od nje. U Bačkoj zaposednuta je liniju Segedin–Subotica–Baja.

U burnim novembarskim danima 1918. godine Novi Sad, kulturni centar vojvođanskih oblasti, pružao je primer svim gradovima i selima. Srpski narodni odbor je 3. novembra, posle rasula austro-ugarske vojske i raspada administracije, javno istupio sa zadatkom da sačuva red, ličnu i imovinsku bezbednost građana.

Radi sprečavanja anarhije i pljačke, obrazovana je Srpska narodna straža od oko 500 mladića (5. novembra), i kraljevska srpska vojna policija od 300 srpskih vojnih zarobljenika. Komandant srpske vojne policije, potporučnik Boško Pavlović je, svojom jedinicom, a u sporazumu sa Srpskim narodnim odborom, u noći između 8. i 9. novembra, zauzeo sva gradska nadleštva i sve ključne objekte u gradu.

Sutradan, na pojutarje Mitrovdana, uz oduševljenje stanovnika i cveće posuto po putu, u Novi Sad je ušao odred srpske vojske na čelu sa majorom Bugarskim.

Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena 25. novembra 1918. u Novom Sadu

Srpski narodni odbor je u Srpskom listu (6. 11. 1918) i listu socijal-demokratske stranke Sloboda, i u zasebnom formatu, kao plakat objavio proglas kojim su pozvali stanovništvo vojvođanskih oblasti – Srbe, Bunjevce, Slovake, Šokce, Rusine, Hrvate, da sprovedu izbor svojih poslanika za predstojeću skupštinu u Novom Sadu 25. novembra, u pozorišnoj dvorani hotela „Grand” u 11 sati, i „odluče slobodno o svojoj volji kojoj državi žele da pripadnu”.

U proglasu je naglašeno da pravo glasa, odnosno pravo da biraju i da budu birani, imaju „svi muški i ženski članovi opštine koji su navršili 20 godina”. Naglašeno je da „izabrat može biti svaki birač”. Birao se jedan poslanik na hiljadu duša.

U svečanoj sali hotela „Grand“ u Novom Sadu održano je zasedanje Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena  u Banatu, Bačkoj i Baranji. Učestvovalo je 757 poslanika iz 211 političkih opština, a među njima je bilo i sedam žena. Bilo je 578 Srba, 84 Bunjevca, 62 Slovaka, 21 Rusin, tri Šokca, dva Hrvata, jedan Mađar, šest Nemaca. Kao gosti bila je prisutna delegacija Srema (koja je ponela zapisnik zbora u Rumi), članovi srpskog narodnog odbora iz Novog Sada, gosti iz Beograda i izvestan broj srpskih i francuskih oficira.

Na skupštini je izglasano otcepljenje od Ugarske i prisajedinjenje Kraljevini Srbiji. Odluke koje je skupština jednoglasno izglasala pročitao je Jaša Tomić:

„1. Molimo vladu bratske Srbije da na Kongresu mira zastupa naše interese.
2. Priključujumo se Kraljevini Srbiji, koja svojom dosadašnjim radom i razvitkom ujemčava slobodu, ravnopravnost, napredak u svakom pravcu, ne samo nama, nego i svim slovenskim, pa i neslovenskim narodima, koji sa nama žive.
3. Ovaj naš zahtev hoće da pomogne ujedno i težnje sviju Jugoslovena, jer je i naša iskrena želja da srpska vlada, udružena sa Narodnim vijećem u Zagrebu, učini sve da dođe do ostvarenja jedinstvene države Srba, Hrvata i Slovenaca, pod vođetvom kralja Petra i njegove dinastije.
4. I zato, da bi ova Skupština pomogla sa svoje strane jedinstvenu državu sviju Slovena, Srba, Hrvata i Slovenaca, bira dva člana koja će stajati na usluzi Srpskoj vladi: Jašu Tomića (Novi Sad) i Blaška Raića (Subotica) i dva člana koji će stajati na usluzi Narodnom vijeću u Zagrebu: dr Jovana Manojlovića (Subotica) i Vasu Stajića (Novi Sad). Ne srpskim i ne slovenskim narodima, koji ostaju u našim granicama, obezbeđuje se svako pravo, koji žele, da, kao manjina, sačuvaju i razvijaju svoje narodno biće.
5. Ovo naročito važi za Srbe u Budimskoj eparhiji i za Bunjevce i Šokce izvan granica naše zemlje, koji će ostati izvan okvira srpske zemlje i kojima se ima obezbediti deo narodno-crkvenog imetka odnosno prihoda dosadašnje Karlovačke Mitropolije.

A isto tako, zahteva Skupština da se onim Srbima, Bunjevcima i Šokcima, koji žele i dalje da ostaju izvan naših granica u drugim državama, obezbedi pravo zaštite manjine, njihov narodni opstanak i razvitak, kao i pravo, da se ti Srbi od srpske države mogu slobodno, kulturno i ekonomski potpomagati i u tom se strogo držati načela uzajamnosti  (reciprociteta).“

Zoran VELjANOVIĆ, arhivski savetnik i kustos-istoričar