Ostave - depoi novca

.

0
0
0
s2sdefault

 

Nalaz većeg broja novca (desetak primeraka do više hiljada primeraka novca) na malom prostoru naziva se ostava ili depo novca. Novac je najčešće sakrivan pred prestojećom ratnom opasnošću, iako su mogući i drugi uzroci njegovog sklanjanja. Okolnosti su bile takve da su vlasnici tog novca često bivali sprečeni da se vrate po njega, bilo zbog prisustva neprijateljske vojske u dugom periodu ili stradanja u ratnim akcijama. Može da se radi o ličnoj, pojedinačnoj imovini (npr. plata vojnika) koja je zakopana pred pretećom ratnom opasnošću ili o zajedničkoj imovini, kao što je nalaz riznice neke vojne jedinice. Naravno da je teško odrediti poreklo nekog nalaza novca, jer ono može biti subjektivno i stoga moguće pogrešno. Posebno što, kako smo pomenuli, neposredna ratna ugroženost na nekom terenu ne mora biti jedini uzrok sklanjanja ostave. Mogu se navesti primeri ostava rimskog republikanskog novca nađenih u Italiji, koji nisu sakriveni pod pretnjom neposrednog napada neprijateljske vojske tu gde je novac zakopan, već usled ratova u Maloj Aziji, gde su odlazili rimski legionari da se bore, i koji su pred odlazak zakopavali – sakrivali svoje teško stečene ušteđevine. Poznat je i navod kod grčkog istoričara a rimskog građanina Apijana, povodom zauzeća grčkog ostrva Rodos, u vreme rimskih građanskih ratova, da je (Kasije) zaplenio sav novac i dragocenosti iz hramova i javnih zgrada. Stanovnicima je bilo naređeno da u određeni dan predaju sve dragocenosti pod pretnjom smrtne kazne za one koji to ne učine, a onima koji bi izvestili o sakrivenom blagu i odali mesta sakrivanja je obećana nagrada u visini desetog dela sakrivenih dragocenosti. U početku su građani sakrivali vrednosti misleći da neće biti doslednog sprovođenja zaprećenog, ali kada su počela kažnjavanja neposlušnih i nagrade doušnicima, do drugog roka je stanovništvo u mnogo većoj količini predavalo što je od njih traženo. Imamo podatke da su blago iskopavali iz zemlje, dok su ga drugi podizali iz bunara, a treći ga donosili iz grobova.

Iako se najčešće uzrok zakopavanja ostava novca povezuje sa ratnim opasnostima i nemirima, nastanak novčanih depoa ili ostava je moguće povezati i sa ekonomskim, odnosno sa novčanim reformama, kojima se uvodio novac niže vrednosti. Posledica je bila demonetizacija novca boljeg kvaliteta, koji je (delovanje Greshamovog zakona) povučen iz opticaja, jer su ga ljudi sklanjali zbog vrednosti metala u novcu.

Obično je najmlađi novac u ostavi gotovo neistrošen, dok je najstariji novac veoma istrošen usled dugog opticaja – korišćenja. Određivanjem tačnog vremena kovanja novca u ostavi, prema najmlađem novcu određuje se tačno ili okvirno vreme kada je ostava sakrivena. Datum kovanja poslednjeg novca ili raspon kraćeg vremenskog perioda njegovog kovanja daje tzv. terminus post quem, vreme kada je moguće datovati zakopavanje ostave. Na taj način se opredeljuju i pojedini istorijski događaji koji su moguće uticali na formiranje analiziranog depoa novca. Tumačenje istorijskih okolnosti koje su uzrokovale zakopavanje novca je toliko tačnije ako postoji više ostava iz istog perioda. Pouzdanost zaključaka daje samo analiza nalaza, čiji je sastav u potpunosti sačuvan – „zatvoren nalaz novca“, u protivnom zbog mogućeg nedostatka najmlađeg novca u nalazu zaključci mogu biti nevalidni. Često se dešava da upravo taj najmlađi novac koji je i najočuvaniji je samim tim i najinteresantniji za numizmatičko tržište, usled čega je onemogućeno valjano datovanje, a time i gubitak za nauku. Podrobna analiza novčanih depoa je značajna jer daje dobru sliku sastava novčanog opticaja u određenom vremenu na određenoj teritoriji, koje vrste novca su bile u opticaju i koliko dugo, odnosno kada su povlačene iz cirkulacije, zatim koji je novac preovladavao u opticaju na određenoj teritoriji. Možemo iz svega gore pomenutog zaključiti da nalazi ostava novca znače uz opreznu analizu i interpretaciju, po mogućstvu više istovremenih ostava, važne primarne izvore proučavanja ekonomske i političke istorije određenog područja.

Dalibor Nedvidek, muzejski savetnik – numizmatičar