Luksuzan nakit za ovaj i onaj svet (prvi deo)

.

Na nekropoli staroj približno 7.000 godina pronađen je luksuzni nakit izrađen od morskih školjki i amuleti od ukrasnog kamena. Bio je sastavni deo grobnih darova koji su prilagani uz preminule pripadnike vinčanske kulture. Pored ličnog nakita pokojnika, u ovim grobovima nalazili su se predmeti korišćeni za obavljanje svakodnevnih poslova, poput keramičkih posuda i raznih alatki od kostiju i kamena. Ovi predmeti pronađeni su na lokalitetu Živanićeva dolja, udaljenom oko 2 km zapadno od sela Botoš, u blizini Zrenjanina. Na njemu su nađeni predmeti iz različitih perioda – od praistorije do srednjeg veka – ali su najbrojniji i ujedno najznačajniji ovi iz neolitskog perioda. U vreme kada je otkriveno, ovo nalazište je predstavljalo prvu poznatu nekropolu vinčanske kulture. Čak i danas, nakon više od jednog veka istraživanja na više stotina vinčanskih naselja, poznate su nam samo dve njihove nekropole – osim ove u Botošu otkrivena je i jedna na Gomolavi u Hrtkovcima.

Međutim, lokalitet kod Botoša imao je neuobičajenu sudbinu. Upravo na tom mestu nalazilo se ležište kvalitetne gline koju su lokalni meštani koristili za izradu cigle. Tokom eksploatacije zemlje nepovratno je uništavan lokalitet, a meštani su usput sakupljali arheološke nalaze, koje su potom poklanjali ili prodavali seoskom učitelju Lazaru Nikoliću. Na taj način formirana je vredna arheološka zbirka koju su, sredinom prošlog veka, otkupili Narodni muzej u Zrenjaninu i Muzej Vojvodine u Novom Sadu. S obzirom na to da je veći deo nalaza samo sakupljen iz razrovašene zemlje nedostaju nam važni podaci ključni za precizno tumačenje ovih nalaza. Na osnovu razgovora sa Lazarom Nikolićem i seljanima koji su učestvovali u sakupljanju predmeta došlo se do osnovnih smernica – predmeti su većinom pronalaženi uz skelete u zgrčenom položaju, a i u okolini se nalazio materijal svojstven pripadnicima vinčanske kulture. Na osnovu raspoloživih podataka zaključeno je da se na ovom mestu nalazilo naselje i nekropola starije faze vinčanske kulture, čija se starost procenjuje na vreme između 5.300 i 4.700 godina stare ere.

Nakit pronađen u ovim grobovima svakako spada među luksuzne nalaze, jer je izrađen od ekskluzivnih sirovina nabavljanih iz udaljenih krajeva. Pre svega to se odnosi na narukvice i niske izrađene od morskih školjki. Detaljnom analizom je utvrđeno da su korišćene dve vrste školjki – Spondylus i Glycymeris i da njihovo poreklo treba tražiti na obalama Mediterana. Takođe je zaključeno da su ovi ukrasi na našu teritoriju stizali putem razmene i to kao gotovi proizvodi, jer na nalazištima nisu pronađeni tragovi njihove izrade. O njihovoj retkosti svedoči i podatak da su pronalaženi u malom broju i to samo na nalazištima severno od Dunava. U većem broju ih ima samo u Vinči, najznačajnijem nalazištu po kojem je cela kultura dobila ime. Od spondilus školjki su pravljene narukvice, perle, privesci i ukrasi za odeću, dok su od glicemerisa, za sada, pronađene samo narukvice. Koliko su školjke bile dragocene pokazuje i podatak da su nakon lomljenja njihovi delovi ponovo upotrebljavani – na mnogim delovima pronađene su perforacije na osnovu kojih zaključujemo da su naknadno korišćeni kao privesci ili ukrasi za odeću, a najpre kao delovi kompozitne narukvice.

Mr Lidija Balj, muzejski savetnik – arheolog