Prijap, seoski bog plodnosti i gradsko strašilo

.

 

Priča o ponovnoj identifikaciji predmeta iz Antičke zbirke Muzeja Vojvodine govori o lepoti poziva kustosa. Istraživanje u depou, pretraga muzejske dokumentacije i literature predstavljaju svojevrstan izazov. Pre nekoliko godina kustosi našeg muzeja naišli su na predmet koji je prethodno pogrešno protumačen kao lampa ili građevinski ukras. Pronađen je prilikom arheološkog iskopavanja vile rustike u Hrtkovcima na lokalitetu Vranj 2006. godine kao fragment terakote crvene boje sa manjim tragovima bele prevlake. S obzirom na to da je očuvan samo deo ove terakote, ne iznenađuje njena ranija netačna identifikacija. Detaljnim uvidom u postojeće ikonografske predstave grčko-rimskih božanstava, zaključeno je da se radi o terakoti sa prikazom Prijapa. Analogijom je utvrđeno da su ovakve i slične terakote sa predstavom Prijapa pronađene i u drugim delovima rimske Panonije, te da je Sirmijum bio jedan od gradova u kojima se sasvim pouzdano nalazila radionica u kojoj su one pravljene.

U grčkoj mitologiji Prijap je seosko božanstvo plodnosti, sin Dionisa i Afrodite. Ljubomorna Hera dotakla je bremenitu Afroditu, pa je dete rođeno kao nakaza: sa velikim jezikom, naduvenim stomakom i velikim falusom. Užasnuta Afrodita ga je ostavila u planini, a  pastir koji ga je pronašao obradovao se verujući da će mu njegova nakaznost obezbediti plodnost životinja i biljaka. Iako je Prijap bio pohotljiv (progonio je i boginje i smrtnice), bio je to dobroćudni bog. Voleo je muziku i piće. Starao se o množenju stoke i rojenju pčela, brinuo o njivama, šumama, vinogradima, baštama i voćnjacima. Takođe je smatran bogom telesne ljubavi – ljubavnicima je davao savete, ženama je darivao plodnost, a onima koji ga nisu poštovali oduzimao je polnu moć. Štitio je od uroka, zlih očiju i posedovao proročke sposobnosti.

Prijap je prešao dugačak put, počev od izvornog grčkog oblika seoskog božanstva plodnosti iz Lampsaka, do rimskog gradskog boga i seoskog božanstva u ruralnim uslovima i provincijskim delovima Carstva. Gradski uslovi razlog su blage promene, te je Prijap postao baštenski bog koji tera lopove i podstiče plodnost vegetacije. Njegove statue postavljane su kao strašila u rimske vrtove. Istraživanjem Pompeje, otkriveno je da su vrtove imali mnogi privatni objekti i javne građevine, poput hramova, kupatila, pozorišta, palestri, ali i grobnice. Često su sastavni deo vrtova bili vinogradi, velike bašte sa povrćem, cvećem i voćnjaci. U napuljskom Nacionalnom arheološkom muzeju čuva se i jedna freska iz Pompeje na kojoj je Prijap predstavljen sa naglašenim udom, ali i atributima Merkura – kaducejem i krilatim sandalama, što govori o rimskom običaju stapanja osobina različitih božanstava u jednom božanstvu.

Sam način prikazivanja ovog boga izazivao je podsmeh i bio kritikovan od strane hrišćanskih apologeta. Uglavnom je predstavljen je sa naglašenim genitalijama, raznim plodovima i rogom izobilja, često kako rukama diže svoj plašt, otkrivajući genitalije. Postoji veliki broj predstava Prijapa pronađenih širom nekadašnjeg Rimskog carstva. Uglavnom se radi o statuama, statuetama, hermama i reljefnim pločama, ali ponegde i na predmetima primenjene umetnosti, poput lampi, vaza, gema i sl. Izrađene su od različitih materijala – drveta, terakote, mermera, bronze, a katkad i olova. Umetnički kvalitet ovih predstava varira. One najjednostavnije rađene su u radionicama lokalnih majstora, često su veoma grubo izvedene i malih dimezija, poput terakota Prijapa iz Hrtkovaca i Sirmijuma. Može se pretpostaviti da ih je naručivalo i kupovalo siromašnije stanovništvo, da su imale funkciju zavetnih darova i da su mogle služiti kao dar koji se izlaže ili pohranjuje na nekom svetom mestu u ritualne svrhe.

Iako je sakupljeno relativno mnogo podataka o kultu i mitu Prijapa, malo toga se pouzdano zna o prijapijskim ritualima. Poznato je da su Prijapu prinošene krvne i beskrvne žrtve, što je u skladu sa njegovim mitskim karakterom. Žrtvovani su mu magarac, jarac, ovca, prase i riba. Poštovaoci su mu, takođe, prinosili vence od cveća, klasje, razne plodove, kašu od pasulja, med i mleko. Pretpostavlja se da je ritual u Prijapovom kultu bio orgijastički, a rimski pisac Petronije ga u svom delu Satirikon opisuje kao ritual sačinjen od niza bludnih radnji kojima je rukovodila sveštenica. Pominju se ritualno silovanje, vezivanje ruku i nogu, te upotreba pića satyrion koje se smatra jakim afrodizijakom (spravljan je od jedne vrste orhideje), sa verovatnim halucinogenim ili toksičnim sastojcima, što je pomagalo posvećenima da izdrže muke i bolove. Ukoliko se očuvani deo Petronijevog teksta shvati doslovce, posvećeni bi nakon mučenja prolazili kroz ritualno čišćenje – masiranje uljem i presvlačenje, a potom učestvovali u obilnoj gozbi sa puno jela i vina, koja bi se na kraju ponovo završavala ritualnim silovanjem.  

Zbog svoje pojave i karaktera, Prijap je vekovima predstavljao inspiraciju u umetnosti – grafici, skulpturi, slikarstvu (od Jakopa de Barbarija, Pijetra Berninija, Franciska Goje i dr.), pa i književnosti (Fransoa Rable).

Terakota Prijapa, pronađena u Hrtkovcima, slična je primercima nađenim u Sremskoj Mitrovici, rimskom Sirmijumu, koji je proglašen jednom od prestonica Rimskog carstva u 3. veku. Tu je verovatno postojala neka lokalna radionica za izradu terakota. Ona predstavlja svedočanstvo o verovanjima stanovništva koje je živelo na prostorima Srema u rimsko vreme.

Mr Tijana Stanković Pešterac, viši kustos – arheolog