Heroji u vreme „hladnih dana“: spašavanje civila za vreme racije 1942. godine

.

0
0
0
s2sdefault
Lajoš Dunafalvi sa suprugom Vilmom

Fotografije su preuzete sa sajta https://www.delvidekitragedia.hu/

Ko spasi jedan život, spasao je ceo svet, Talmud

Racija u Novom Sadu i južnoj Bačkoj tokom januara 1942. odnela je oko 4.000 života. Tragični saldo bi sigurno bio mnogo veći da nekolicina lokalnih mađarskih i nemačkih funkcionera i policajaca nije intervenisala i spasila svoje sugrađane od sigurne smrti.

U Nadalju su meštane Srbe sačuvali od pogroma policajac Ištvan Virag i predsednik opštine Maćaš Fazekaš. Virag je ubrzo nakon mađarske okupacije Bačke po nagovoru nekolicine nadaljskih Srba pristupio okupacionoj policiji, da bi vremenom postao špijun partizanskog pokreta otpora. Podatke o planovima policije je prosleđivao partizanima, a za njih je radio i Fazekaš koji je posećivao partizanske tajne baze i u svojoj kući primao i skrivao ilegalce. Kada je početkom januara 1942. otpočela racija, iz Čuruga je u Nadalj došao izvesni Capar koji je imao zadatak da izazove provokaciju koja bi poslužila kao izgovor za sprovođenje racije. Fazekaš je naredio Viragu da po svaku cenu spreči Caparovu nameru, pa je Virag celu noć proveo stražareći ispred kuće u kojoj je Capar odseo, a ujutro ga je uhapsio i sproveo u Čurug. Jedan od argumenata u sprečavanju racije je bio da u selu žive brojne porodice Srba nazarena, koji iz verskih razloga nisu uzimali oružje u ruke, te nisu ni mogli biti pripadnici pokreta otpora. Virag je 1944. pobegao iz mesta i priključio se partizanima, a za njim je raspisana poternica. Mnogi članovi njegove porodice su stradali kao saradnici i pripadnici partizanskog pokreta: stric i brat od strica su umrli u Dahauu, a drugi brat od strica je ostao invalid kao borac Petefi brigade.

Sprovođenje racije u Kaću sprečio je opštinski beležnik Endre Horvat, koji se doselio u Kać iz Mađarske i bio je veliki zaljubljenik u sport, a naročito fudbal. Zbog toga je imao veliki broj prijatelja među kaćkim Srbima, sportistima i fudbalerima. Njegovu odluku da se stanovništvo mesta zaštiti od represalija podržao je i predsednik opštine Đerđ Majer Đurika, koji je inače bio Nemac rođen u Kaću. Zahvaljujući njihovom energičnom protivljenju i opštinsko rukovodstvo je usvojilo stav da u Kaću nema potrebe za sprovođenjem racije, o čemu su obaveštene nadležne vlasti i sreski načelnik u Titelu. Majer i Horvat su se uoči oslobođenja Bačke 1944. godine povukli u Mađarsku zajedno sa većinom ostalih predstavnika okupacionih vlasti. Njihova posleratna sudbina je nepoznata.

Lajoš Dunafalvi sa suprugom Vilmom

U Kovilju je racija planirana za 8. i 9. januar 1942. godine, a na spisku za likvidaciju se nalazilo 200 stanovnika mesta. Njihovu sigurnu smrt je sprečio Lajoš Dunafalvi, žandarmerijski narednik i komandant žandarmerijske stanice u selu, koji je došao u Kovilj zajedno sa suprugom Vilmom nakon okupacije Bačke 1941. godine. On je 8. januara uveče dočekao komandanta vojnog odreda, koji je bio zadužen da izvrši pokolj i u žestokoj raspravi je uspeo da ga ubedi da nema potrebe da sprovode raciju, jer su, kako je tvrdio, meštani mirni i dobri ljudi za čiju lojalnost u potpunosti garantuje. Dunafalvi je iste godine premešten u Mađarsku, a zbog pokazane humanosti, iz sela je ispraćen sa pažnjom i zahvalnošću. Dunafalvi je kontakte i prepisku sa meštanima Kovilja održavao sve do smrti.

I u Novom Sadu je nekolicina hrabrih pojedinaca spasila živote čitavih porodica. Tako je veleposednika Savu Vujića i njegovu porodicu spasao njegov domar Ištvan Balog, a poznatog štampara Arsu Ivkovića kućna pomoćnica Ana Palinkaš.

Koliko su svi oni rizikovali svedoči sudbina učitelja i upravnika osnovne škole u Đurđevu Franje Eperta. On je pokušao da zaustavi sprovođenje racije u ovom mestu i u prvi mah je uspeo da spasi svoje komšije i sugrađane, ali okupaciona mađarska vojska i žandarmerija se ipak vratila u selo i prvo ubila Eperta i njegovu suprugu Febroniju, a zatim još dvesta dvadeset jednog stanovnika Đurđeva.

Zbog herojstva pokazanog tokom „hladnih dana“, kasnije generacije su se delimično odužile ljudima koji su spasili više stotina života. O Dunafalviju su snimljena dva dokumentarna filma, Dunafalvijev marš i Častan čovek u zloglasnoj uniformi, a jedna ulica u Kovilju je ponela njegovo ime. Koviljski tamburaš i kompozitor Vasa Jovanović posvetio mu je kompoziciju Dunafalvijev marš, a njegovoj supruzi Vilmin tango. Građani Kaća su postavili spomen-ploču kao znak zahvalnosti svim kaćkim Nemcima koji su 1942. zaštitili i spasili njihove komšije.

Dr Aleksandar Horvat, kustos – istoričar