Kolektivno sećanje na januarsku raciju

.

0
0
0
s2sdefault

Zločini počinjeni na prostoru južne Bačke 1942. godine ostavili su dubok trag u kolektivnom sećanju srpskog, jevrejskog i romskog stanovništva. Već 21. januara 1945. u oslobođenom Novom Sadu obavljena je prva javna komemoracija u čast sećanja na ubijene Novosađane, u zgradi Spomen-doma kralja Aleksandra (tada – Narodnog doma).

Narednih godina sećanje na ove zločine je potisnuto u drugi plan. Društveni i politički faktori su propagirali okretanje ka budućnosti, obnovi zemlje i zaceljivanju zatrovanih međunacionalnih odnosa. Mesta stradanja su bila obeležena sporadično i u skromnijoj formi spomen-tabli.

Slika 1. Spomen-tabla sa Topalovog magacina u Čurugu

Racija je, međutim, bila prisutna u literarnim obradama pojedinih književnika. Među prvima je bio sarajevski književnik jevrejskog porekla Erih Koš, koji je još 1949. objavio priču o Novosadskoj raciji u knjizi „tri hronike“. Ova priča je ponovo objavljena kao zasebna knjiga – „Novosadski pokolj“ 1961. godine. Ipak, delo od najvećeg uticaja, pre svega u mađarskoj, a potom i u jugoslovenskoj javnosti je roman „Hladni dani“ (1964) mađarskog autora Tibora Čereša, inspirisan zločinima počinjenim u Novom Sadu.  Ova knjiga je motivisala mađarskog reditelja Andraša Kovača da snimi i istoimeni dugometražni film istog naziva. Film „Hladni dani“ (1966) je zabeležio veliki uspeh u Republici Mađarskoj i osvojio prvu nagradu na filmskom festivalu u Karlovim Varima. Motiv racije će i u narednom periodu biti prisutan u književnim delima, među kojima su najpoznatija „Knjiga o Blamu“ Aleksandra Tišme i „Peščanik“ Danila Kiša, oba iz 1972.

Slika 2. Korice knjige Eriha Koša „Novosadski pokolj“ iz 1961. godine
Slika 3. Plakat za film Andraša Kovača „Hladni dani“
iz 1966. godine (izvor: www.imdb.com)

Mesta sećanja vezana za Januarsku raciju su počela da se obeležavaju reprezentativnim spomenicima tek od 60-ih godina prošlog veka. To nije toliko neobično, jer je ekspanzija spomenika posvećenih događajima iz Drugog svetskog rata na celom prostoru bivše Jugoslavije usledila tih godina. U pitanju je, pre svega, bilo nastojanje starijih generacija da ovekoveče spostvena ratna iskustva i prenesu ih narednim naraštajima. Podignuti su spomenici kod Žablja (1962), na obali Dunava u Novom Sadu (1971) i na obali mrtve Tise kod Čuruga (1985), sva tri delo vajara Jovana Soldatovića. Njegove izdužene, porozne figure postaće jedan od prepoznatljivih vizualnih simbola ovog zločina. Treba istaći i spomen-obeležje Milorada Berbakova u Bečeju (1981) i spomenik u formi cveta lokvanja - vajara Vladislava Rajčetića kod Žablja, u blizini poznatijeg Soldatovićevog spomenika.

Slika 4. Otvaranje Spomenika borbi naroda Šajkaške Jovana Soldatovića,
abalj, 1962. (ONI, Zbirka fotografija, inv.br. 22166)
Slika 5. Spomenik „Porodica“ Jovana Soldatovića,
Novi Sad, 1971. (ONI, Zbirka fotografija, inv.br.22180)

Padom socijalizma i raspadom Jugoslavije, uspostavljeni su novi obrasci sećanja na Drugi svetski rat. Umesto veličanja heroja i boraca NOR-a, fokus je pomeren na nevine žrtve svih zaraćenih strana. Poslednjih trideset godina Raciji se svakog januara posvećuje velika pažnja. Snimljeno je više dokumentarnih filmova sa ovom tematikom, podignut je novi spomenik na novosadskom kupalištu Štrand, otvoren je Muzej racije u Čurugu, a komemoracija je svake godine propraćena brojnim kulturnim događajima (izložbama, performansima, predavanjima). Naravno, negovanje javnog sećanja na traumatične događaje iz prošlosti jeste važno, ali je i važno kako se nečega sećamo, odnosno da li sećanje podstiče na revanšizam, leči pokidane društvene odnose ili motiviše na otpor savremenim ideologijama mržnje.

Slika 6. Unutrašnjost Topalovog magacina u kojem je smešten Muzej žrtava racije u Čurugu

Vojislav Martinov, viši kustos istoričar