Karlovački mir (26. januar 1699) – prvi okrugli sto u istoriji diplomatije

.

0
0
0
s2sdefault

Prvi put u istoriji međunarodne diplomatije predstavnici zaraćenih strana seli su za okrugli sto 1698, u Sremskim Karlovcima. Rezultat tih istorijskih pregovora između sila Svete Alijanse i Turske bio je čuveni Karlovački mir, kojim je okončan Veliki bečki rat između Turske i Austrije, koji je trajao 16 godina (1683–1699).

Turski poraz 12. septembra 1683. nakon dvomesečne opsade Beča, predstavljao je početak turskog uzmicanja i povlačenja prema jugu i istoku. Pretrpevši neuspeh u opsadi Beča, Turci su morali napustiti mnoge gradove u Ugarskoj koje su držali još od 16. veka. Austrijske snage su u kontra ofanzivi nadirale takvom brzinom da su vesti o padanju tvrđava sustizale jedna drugu. Oslobođen je Budim (1686), Petrovaradin (1687), a zatim je austrijska vojska zauzela i Beograd (1688) i spustila se sve do Kosova. I kada se činilo da je osmanska država konačno propala, ratna sreća se naglo okrenula i Turska je povratila središnje oblasti Balkana. Očekivana prekretnica i zaustavljanje silovitog turskog napredovanja bila je bitka kod Slankamena (1691), a naročito bitka kod Sente (1697) gde je i odlučena sudbina dugogodišnjeg „bečkog rata“. Ovi događaji primorali su Tursku da sedne za pregovarački sto i odrekne se svog osvajačkog sna.

Ubrzo posle poraza kod Sente, početkom 1698. Turska je prihvatila da pregovara sa Austrijom po načelu „koliko je ko osvojio“. Za održavanje mirovne konferencije određeni su Sremski Karlovci. Uz posredovanje Engleske i Holandije, u jesen 1699. otpočeli su pregovori. U njima su učestvovali članice Svete lige (Austrija, Poljska, Venecija i Rusija) sa jedne i Turska sa druge strane.

Pregovori oko sklapanja mira trajali su sedamdeset i dva dana, a vođeni su u jednoj drvenoj zgradi, na bregu iznad Karlovaca. Kako ni jedna delegacija ne bi bila privilegovana, na zgradi je načinjeno četvoro vrata, tako da svi pregovarači mogu u isti mah ući u salu. Iz istih razloga, na ovom mestu je prvi put u istoriji međunarodne diplomatije upotrebljen okrugli sto za pregovaranje.

Portreti učesnika u pregovorima oko okruglog stola

Tursku je na pregovorima zastupao reis efendija Rami, Austriju Volfgang Etingen i grof Šlik, Veneciju Karlo Rucini, Rusiju Prokopije Bogdanović Voznjicin, Poljsku Stanislav Malahovski, Englesku milord Vilijem Pedžet, Holandiju Kolijere. Portin tumač je bio Grk Mavrokordato. Pošto se u delegacijama nalazilo i administrativno osoblje, kao i posluga, njihov ukupan broj iznosio je 150 ljudi.

Sa satom u ruci potpisana su ta tri dokumenta, a zatim su otvorena četvora vrata dvorane, prema četiri strane sveta, da svako može ući i biti svedok potpisane isprave, i da vest o zaključenom miru odleti sa sva četiri vetra u svet. Kuriri su s njim požurili u Beč, Englesku, Poljsku i Veneciju. Poslanici su se među sobom ljubili poljupcem mira. Tako je u šest puta po dvanaest dana i u tri puta po dvanaest sastanaka sklopljen mir u Karlovcima. (Joseph von Hammer, 1836)

Mir je zaključen u ponedeljak, 26. januara 1699. godine u četvrt do 12. Austriji je pripalo: deo Like i Korduna, cela Banija, Slavonija, veći deo Srema, Bačka kao i Ugarska sa Erdeljom. Temišvarski Banat omeđen Tisom i Morišem ostao je Turskoj, dok je granica dalje išla od ušća Tise u Dunav, pravom linijom do Mitrovice i odatle Savom do ušća u Unu. Venecija je dobila veći deo Dalmacije i obalni pojas u Boki Kotorskoj. U Dalmaciji je povučena demarkaciona linija između turskog i mletačkog poseda.

Karlovačkim mirom Pećka patrijaršija je bila podeljena na dva dela. Srbi u Austrijskom carstvu su se morali organizovati u posebnu Karlovačku mitropoliju, koja je obuhvatala sve Srbe i druge pravoslavne u Ugarskoj, Hrvatskoj i Slavoniji. I pored formalnog izdvajanja, Karlovačka mitropolija je Pećku patrijaršiju i dalje smatrala svojom maticom.

Od Karlovačkog mira počinje postepeno opadanje i slabljenje Turske i širenje Austrije, a sve se to dešavalo na srpskoj etničkoj teritoriji. Po svojim posledicama, mir je bio jedan od najpresudnijih događaja u prošlosti Srba. Srpski narod koji se do tada nalazio u jednoj državi (Turskom carstvu) podeljen je novoustanovljenom granicom na dva dela: dok je jedan deo ostao i dalje pod Turcima, znatan deo našeg naroda našao se pod vlašću Austrije. Od tada, podeljeni srpski narod se različito kulturno razvija i to se nastavlja tokom više od 200 godina – sve do stvaranja Jugoslavije 1918.

Na mestu održavanja Karlovačkog mira sada stoji Kapela mira, kao simbol i podsetnik šta se tu značajno desilo. Sredstvima Karlovačkog magistrata, Katoličke crkve i Bečkog dvora, 1817. godine, na obližnjem brdu, sagrađena je Kapela Gospe od mira. Kapela ima elipsasti oblik u znak sećanja na okrugli sto za kojim je ispregovaran Karlovački mir, kao i četiri ulaza. Kada je sagrađena, četvrti, turski ulaz bio je zazidan, a kasnije je tu nadograđena prostorija sa ikonostasom, kao simbol želje da se Turci više nikada ne vrate na ove prostore. Na fasadi Kapele nalaze se tri časovnika, dok je četvrti, posvećen uspomeni na turskog astrologa, smešten u unutrašnjosti bogomolje, čiji je svod svojevremeno bio oslikan kao zvezdano nebo. U dvorištu Kapele nalazi se grob jedine žrtve karlovačkih mirovnih pregovora – venecijanskog diplomate koji je preminuo od hladnoće.

Kapela mira podignuta 1817, na mestu gde je sklopljen Karlovački mir 1699. godine

Suzana Milovanović, istoričar – muzejski savetnik