Opanci

0
0
0
s2sdefault

Deda i unuka u svečanoj nošnji,
Hrtkovci, Srem, 1910.

Muškarac u opancima kapičarima,
Doroslovo, poč. 20. veka

Opanci od sirove kože smatraju se najstarijom obućom većine evropskih i azijskih naroda. Oni su se u svom arhaičnom obliku – kao parče sirove, neprerađene kože pričvršćene za stopalo – zadržali do kraja 19. veka. Sa razvojem veštine prerade kože i razvojem opančarskog zanata pojavljivali su se i drugi tipovi ove obuće.

Opanci prešnjaci

Opanci sabranci

Osnovni tipovi opanaka koji su nošeni u Vojvodini su:  

1. Prešnjaci, od sirove kože, domaći i poluzanatski. Oni se sastoje od parčeta kože sa savijenim i uzdignutim ivicama i opute kojom je spojen vrh opanka i kojom je opanak opšiven po ivicama. Ovakvi opanci su se nazivali i paorski, sabranci ili otkriveni, a nošeni su u panonsko-karpatskom području i istočnom delu Balkanskog poluostrva. Seljaci u Banatu su izrađivali ovakve opanke i od kože koju su sami štavili, ili je kupovali od opančara, pripremljenu i već skrojenu.

2. Prnčani opanci su karakteristični za zapadni deo Balkana – dinarske predele, a nošeni su i u Sremu. Pravljeni su od sirove, neprerađene goveđe kože. Njihov prednji gornji deo je ispleten. Na vrhu opanaka je manji ili veći šiljak. Prema bakrorezima Martina Engelbrehta, ovakvi opanci bili su najrasprostranjeniji među Graničarima sredinom 18. veka. Opanke „šiljkane” („na nos”) nosili su pastiri u južnom Sremu, i to preko „mestvi“ od mekane kože, šivenih u obliku čizama.

Opanci kaišari

Opanci kapičari

3. Crveni opanci su vrsta poluzanatske obuće od poluštavljene kože (štavljene u jovovoj i brezovoj kori). Smatra se da je ovaj način izrade crvenih opanaka donet iz Bosne i najverovatnije su imali pleteni gornji deo. Sveštenik Runjanin je u opisu muške odeće i obuće u Kuzminu u Sremu u 18. veku zabeležio da su nošeni prešnjaci, a da su kao najbolja obuća nošeni crveni opanci: „Opanke proste od presne kože goveđe, konske, svinjske, sami pravili su, viđe krat sa dlakom rutave, kako je koža sa marvinčeta skinuta. Za ženihe bilo je osobito odelo, ot sviju otlično… plave ili druge farbe čakšire, kratak gunjac i crveni opanki, jer redko je na kome cervene opanke videti se moglo.” Sredinom 18. veka, Dositej Obradović je, polazeći na put iz Srema za Hrvatsku, poslao saputnika da mu u Irigu kupi „dolamu plavetnu i čakšire i crvene ajdučke opanke“. Opančari su kasnije usavršili štavljenje kože i izrađivali opanke isključivo od nje.

4. Kapičari. Opančari u Vojvodini su krajem 19. i početkom 20. veka prešli na izradu opanaka sa zatvorenim gornjim delom (licem, obrazom, obrazinom). Nazivi za ove opanke su: kapičari, hajdučki, banatski, lubaši, zaklopljeni, švapski, prečanski (Srbija), brnjičari. Paralelno sa starom tehnikom izrade – šivenjem oputom „šivačem”, kao novina u njihovoj izradi pojavio se način spajanja gornjih delova sa đonom – kovanje drvenim ekserčićima, tehnika preuzeta od obućara. Stariji kapičari su bili bez luba (dela za petom) – imali su samo prednji deo lica, poput papuče. Nazivali su se kaišari, po dugim kaiševima koji su se obmotavali oko noge i obojaka; imali su i đon i lice koje se produžavalo u jezik (zalizak, kalanćov, fucak). Postojali su i kaišari bez jezika. Kaišari su nošeni i 30-ih godina 20. veka, kao obuća za rad. Kapičari koji imaju lub, a zatvaraju se metalnom kopčom u Vojvodini se izrađuju od kraja 19. veka, a posle Prvog svetskog rata (okvirno) ulaze u širu upotrebu.

Dr Tatjana Bugarski