Narodno-crkveni fondovi kao preteča razvoja bankarstva u Vojvodini - Музеј Војводине

Narodno-crkveni fondovi kao preteča razvoja bankarstva u Vojvodini

01.09.2021. | Budi odgovoran prema duhu i telu

Naseljavanjem Srba na teritoriju današnje Vojvodine, nakon Velike seobe, stvorila se potreba za osnivanjem sopstvenih novčanih institucija. Iako relativno mali narod, Srbi su stvarali značajne novčane fondove i fondacije u okviru svoje crkveno-narodne organizacije – Karlovačke mitropolije. Kako bi se narod obrazovao bilo je potrebno da se otvore škole, u početku samo za osnovno obrazovanje. Problem je predstavljalo njihovo finansiranje, jer one nisu bile podržane od strane katoličke vlasti pa je rešenje nađeno u fondovima za otvaranje škola. Postojalo je nekoliko pokušaja za osnivanje fondova u ove svrhe, ali ih vlast nije odobrila. Tek 1749. godine to je pošlo za rukom mitropolitu Pavlu Nenadoviću, koji je osnovao Školski (klerikalni) fond, u koji je i sam uložio 50 dukata i obavezao se da svake godine do kraja života taj ulog povećava za još 10 dukata. Da bi uvećao sredstva fonda mitropolit je odredio da svaki fruškogorski manastir daje od 6 do 12 dukata godišnje, svaki protojerej i svaki bolje stojeći sveštenik po jedan dukat (4,5 forinte), a svi ostali sveštenici po 2 forinte godišnje. Svaku veću crkvu obavezao je da uplaćuje 12 forinti, a sve ostale crkve po jedan dukat godišnje. Pored toga, u svim crkvama su postavljene takozvane Školske kutije za priloge pojedinih vernika. Mnogi uticajni ljudi toga vremena davali su velike prihode fondu i već prve godine prikupljen značajan kapital fonda.

Mitropolit Pavle Nenadović

Školski fond je nastavio uspešno da posluje i nakon smrti mitropolita Nenadovića, a 1769. godine osnovan je i Neprikosnoveni fond. U njega se ulivala polovina posmrtnine svakog episkopa, kao i sredstva od prodaje svih kuća u Novom Sadu i Karlovcima, koje su kao metosi pripadale manastirima Pećke patrijaršije, tako da je fond vremenom veoma uvećao svoje prihode. Sredstva tog fonda bila su namenjena svešteničkim udovicama i siromašnima, popravkama i zidanju crkava, episkopskih i mitropolitskih rezidencija i upravnih zgrada, kao i platama činovnika u mitropoliji i po episkopijama. U vreme mitropolita Stefana Stratimirovića (1790–1836) Školski fond se značajno uvećao, uprkos devalvaciji novca u Habzburškoj monarhiji.

Zgrada Narodno-crkvenih fondova (današnja Bogoslovija)

Upravu oba fonda činili su mitropolit, odnosno patrijarh, sa sedmoricom tutora ili asistenata. Fondovi su najviše poslovali preko hipotekarnih zajmova za koje su bili zainteresovani spahije, trgovci i građani. Država je od fondova uzimala zajam uz 2,5% kamate, dok je privatnim licima obračunavana kamata od 4,5 do 6% godišnje. Značajna sredstva fonda utrošena su i za potrebe Srpskog narodnog pokreta u Vojvodini 1848–1849. godine.

Pored dva pomenuta fonda, u Mitropoliji je 1837. postojalo i više fondacija, kojima je rukovodio mitropolit sa asistentima. Takve su bile:

– Fondacija episkopa Mojsija Putnika,
– Fondacija Aluneuma (Blagodjejanija), koju je osnovao mitropolit Stefan Stratimirović,
– Božićeva fondacija za srpske đake Aradske eparhije,
– Depozit sremskih manastira za zlato i srebro, koje su dali državi,
– Depozit za zlato i serbro raznih lica, datih crkvi,
– Depozit arhimandrita Jovana Rajića za njegov spomenik,
– Depozit episkopske crkve u Temišvaru,
– Fondacija arhimandrita Gerasima Zelića za mladiće koji iz Dalmacije pohađaju Bogosloviju u Karlovcima,
– Drugi crkveni tas,
– Fondacija milosrdnih priloga i
– Fond Save Tekelije, kao najznačajniji među njima.

Mitropolit Stefan Stratimirović

Kapital fondova se sa godinama stalno uvećavao. Do 1867. godine vrhovni nadzor nad radom fondova vršio je lično car, a posle ugarska vlada, koja nije dozvoljavala fondu da obavlja nijedan od aktivnih i pasivnih poslova osim hipotekarni i to samo na obradivu zemlju. Težnja Ugarske bila je da oslabi rad fondova i njihov uticaj u nacionalno-političkom životu Srba u Ugarskoj.

Godine 1875. fondovi su stavljeni pod upravu Saborskog odbora, kao izvršnog organa Srpske crkveno-školske autonomije. Time je raspolaganje sredstvima fonda zavisilo od stranačke većine u Odboru. Osim toga, povećao se broj činovnika u fondovima i njihovih plata, tako da su i troškovi postajali sve veći. Pod ugarskim uticajem 1912. godine suspendovana je autonomija Saborskog odbora i upravljanje fondovima ponovo je pripalo patrijarhu Lukijanu Bogdanoviću i trojici asistenata. Narodno-crkveni fondovi su pomagali i davanjem državnih ratnih zajmova u vreme Prvog svetskog rata. Nakon 1918. godine fondovi su stavljeni pod veliki upravni savet Patrijaršije, a u novu državu su uneli znatan kapital.

Patrijarh Lukijan Bogdanović

Osim fondova i fondacija u okviru Karlovačke mitropolije od značaja su bile i kase crkvenih opština, koje su delovale kao kreditori svojih vernika. Kasa se punila iz dobrovoljnih priloga vernika, zaveštanja, prodaje sveća i svatovskih poklona, a prikupljena sredstva su služila za podizanje, oslikavanje i popravke crkava i kapela, nabavku bogoslužbenih knjiga, plate zvonara i drugih službenika.

Mirjana Lakić, viša kustoskinja – istoričarka

Ukidanje pečata
Pretrazivac kulturnog nasledja