Luksuzan nakit za ovaj i onaj svet (drugi deo)

.

Na nekropoli staroj približno 7.000 godina pronađen je luksuzni nakit izrađen od morskih školjki i amuleti od ukrasnog kamena. Bio je sastavni deo grobnih darova koji su prilagani uz preminule pripadnike vinčanske kulture. Pored ličnog nakita pokojnika, u ovim grobovima nalazili su se predmeti korišćeni za obavljanje svakodnevnih poslova, poput keramičkih posuda i raznih alatki od kostiju i kamena. Ovi predmeti pronađeni su na lokalitetu Živanićeva dolja, udaljenom oko 2 km zapadno od sela Botoš, u blizini Zrenjanina. Na njemu su nađeni predmeti iz različitih perioda – od praistorije do srednjeg veka – ali su najbrojniji i ujedno najznačajniji ovi iz neolitskog perioda. U vreme kada je otkriveno, ovo nalazište je predstavljalo prvu poznatu nekropolu vinčanske kulture. Čak i danas, nakon više od jednog veka istraživanja na više stotina vinčanskih naselja, poznate su nam samo dve njihove nekropole – osim ove u Botošu otkrivena je i jedna na Gomolavi, u Hrtkovcima.

Međutim, lokalitet kod Botoša imao je neuobičajenu sudbinu. Upravo na tom mestu nalazilo se ležište kvalitetne gline koju su lokalni meštani koristili za izradu cigle. Tokom eksploatacije zemlje nepovratno je uništavan lokalitet, a meštani su usput sakupljali arheološke nalaze, koje su potom poklanjali ili prodavali seoskom učitelju Lazaru Nikoliću. Na taj način formirana je vredna arheološka zbirka koju su, sredinom prošlog veka, otkupili Narodni muzej u Zrenjaninu i Muzej Vojvodine u Novom Sadu. S obzirom na to da je veći deo nalaza samo sakupljen iz razrovašene zemlje nedostaju nam važni podaci ključni za precizno tumačenje ovih nalaza. Na osnovu razgovora sa Lazarom Nikolićem i seljanima koji su učestvovali u sakupljanju predmeta došlo se do osnovnih smernica – predmeti su većinom pronalaženi uz skelete u zgrčenom položaju, a i u okolini se nalazio materijal svojstven pripadnicima vinčanske kulture. Na osnovu raspoloživih podataka zaključeno je da se na ovom mestu nalazilo naselje i nekropola starije faze vinčanske kulture, čija se starost procenjuje na vreme između 5.300 i 4.700 godina stare ere.

Nakit pronađen u ovim grobovima svakako spada među luksuzne nalaze, jer je izrađen od ekskluzivnih sirovina nabavljanih iz udaljenih krajeva. Osim nakita od školjki i amuleti, izrađeni od ukrasnog kamena spadaju u luksuzne nalaze, ali njih, u manjem broju, pronalazimo na većini nalazišta vinčanske kulture. Javljaju se u različitim oblicima, a najčešće u vidu pečurki na postolju, zatim u obliku stilizovanih životinjskih glava, pri čemu se može samo naslutiti o kojim se životinjama radi, kao i u vidu šematizovanih predstava ljudskih figura. Napravljeni su od različite vrste kamena često zelenkaste boje, koji nakon obrade dobija providnu, staklastu strukturu i izgleda poput skupocenog alabastera. Međutim, ustanovljeno je da je u pitanju mermerni oniks koji se može naći na našoj teritoriji, a svojstvena mu je meka struktura koja ga čini pogodnim za obradu.

Ovi amuleti su brižljivo izrađeni, a osim što imaju postolja na kojima mogu da stoje poput figurica, imaju i tragove koji upućuju na to da su bili vezivani, te su mogli biti nošeni kao svojevrsni amuleti-privesci. Njihova namena nam do danas ostaje nejasna, ali je neosporno da su u pitanju izuzetni primerci vinčanske umetnosti kojima su pripisivana posebna svojstva. Amulet, inače, može biti bilo koji predmet, a njegova najvažnija karakteristika je da ima moć da zaštiti onoga ko ga nosi. S obzirom da su ovi amuleti pronalaženi i na naseljima i kao grobni darovi, možemo zaključiti da su spadali u lične predmete koji su štitili njihovog vlasnika u toku života ali i nakon smrti.

Mr Lidija Balj, muzejski savetnik – arheolog